kerk en dorp Heerewaarden

 

Exodus 2: vers 1-10  De NBV-vertaling met uitleg door Lukas de Groote

1-Een man uit de stam Levi trouwde met een vrouw uit diezelfde stam.

Een man trouwde: De NBV laat zomaar het woord ‘gaan’ weg. Terwijl dit woord ‘gaan’ juist van grote betekenis is. Het eerste wat Abram van God hoorde was: Ga! (Genesis 12:1). ‘Gaan’ is naar een doel gaan. Ibn Ezra leest dit letterlijk: de man reisde naar een andere stad. Nachmanides meende dat ‘gaan’ hier de betekenis heeft van ‘ondernemen’. Volgens Houtman zou ‘gaan’ hier de betekenis hebben van ‘hij durfde’. (Dit naar aanleiding van Exodus 1:22). Mijn opvatting is dat de schrijver mogelijk aangeeft dat deze man de enige was die in beweging kwam. Alle andere Israëlieten bleven zitten en kwamen niet in beweging. Mogelijk dat zij hoopten door zich stil te houden, dat de storm over zou waaien. Amram was de enige die visie had en daarnaar durfde te handelen.

Een man, een vrouw: Opvallend is dat hier de namen Amram en Jochebed ontbreken. In Exodus 6:20 worden die pas genoemd. Volgens Cassuto worden bewust de ouders van de toekomstige verlosser hier anoniem gehouden. Uit een naamloze man en een naamloze vrouw, dus uit heel eenvoudige mensen, wordt die later geboren.

Stam: in dit vers wordt twee keer het woord ‘huis’ gebruikt, wat ook staat voor ‘huisgezin’ of ‘familie’. Willen de vertalers de sterke verwantschap tussen Amram en Jochebed wat verdoezelen? Jochebed was namelijk de dochter van Levi en Amram een kleinzoon van Levi. Hij trouwde dus met zijn tante, de zuster van diens vader, wat in Leviticus 18 verboden wordt. Zie ook Exodus 6:20 en Numeri 26:59. Volgens de rabbijnse traditie was Jochebed 130 jaar oud toen Mozes geboren werd.

Trouwen: De rabbijnen menen dat hier sprake is van ‘opnieuw nemen’. Amram zou namelijk de seksuele omgang met zijn vrouw hebben opgegeven om te voorkomen dat zij kinderen zouden krijgen, waarvan de jongetjes door de Faro vermoord zouden worden. Maar Mirjam zou haar vader bewogen hebben op nieuw haar moeder te huwen. Zij maakte haar vader het verwijt dat hij nog erger was dan de farao. Deze bracht alleen de jongetjes om, maar door geen seksueel contact met zijn vrouw meer te hebben, voorkwam hij de geboorte van zowel jongetjes als meisjes.

Vrouw: hier staat het woord ‘dochter’, en zelfs ‘dé dochter van Levi’. Volgens Cassuto is het woord ‘dochter’ een sleutelwoord, want het komt voor aan het eind van hoofdstuk 1 en zes keer in de eerste paragraaf van hoofdstuk 2.

2-Zij werd zwanger en bracht een zoon ter wereld. Het was een mooi kind en ze hield het verborgen, drie maanden lang.

Mooi: Dit staat er niet! Hier wordt het woord ‘tov’, ‘goed’, gebruikt. De meeste moeder vinden hun pasgeboren kind ‘mooi’. Maar deze moeder zag in dat dit werkelijk een ‘goed’ kind was. Goed voor een bepaald doel, net als God in Genesis 1 steeds zag dat het ‘goed’ was.

Drie maanden. Ibn Ezra geeft als verklaring hiervoor dat Mozes’ stemgeluid na drie maanden te krachtig was geworden om hem langer te kunnen verbergen. Anderen menen dat de Egyptenaren elke drie maanden de huizen van de Israëlieten doorzochten. Mijn verklaring is dat de moeder van Mozes de gangen van Farao’s dochter heeft (laten) nagaan. Na drie maanden was zij te weten gekomen dat deze vrouw eens per maand naar de Nijl ging om te baden.

3-Toen ze geen kans zag haar zoon nog langer verborgen te houden, nam ze een mand van papyrus, bestreek die met pek en teer, legde het kind erin en zette de mand tussen het riet langs de oever van de Nijl.

Geen kans zien: Er staat gewoon: En niet was ze in staat.

Ze nam: De NBV laat ‘voor hem’ weg. Ook prof. Houtman vindt dat dit woord hier overbodig is. Cassuto verklaart echter dat bedoeld is ‘voor zijn behoud’. Het ‘voor hem’ duidt er ook mijns inziens op dat de moeder met zorg het kistje maakte ‘speciaal op maat voor hem’.

Mand. Hier staat het woord ‘teva’, dat ‘kist’, ‘doodskist’ betekent. Dit woord wordt uitsluitend in dit verhaal gebruikt en in het verhaal van Noach en de grote vloed. Ook daar is sprake van een kist die afgesloten wordt. Daar is de kist van hout, hier van papyrus. Ze worden beide ingesmeerd, maar voor ‘pek’ wordt daar een ander woord gebruikt. Zowel Noach als Mozes worden in zo’n kist gered, en via Noach de hele mensheid met de dierenwereld, en via Mozes het volk Israël. Door het woord ‘mand’ te gebruiken kan men geen verband meer leggen met het verhaal van Noach, wat zeker door de schrijver gesuggereerd wordt. Cassuto legt ook verbinding met het verhaal van Noach en zegt hierbij: één mens is waard gered te worden, en deze ene mens is bestemd om anderen te redden, zowel in dat verhaal als hier.

Papyrus. Een Egyptisch woord. Volgens professor de Boer werden in dergelijke mandjes godenbeelden bewaard. In Jesaja 18:2 staat dat ranke bootjes die op de Nijl voeren van dergelijk materiaal gemaakt waren.

Bestrijken, besmeren (met pek).

Pek en teer. De rabbijnen zeggen dat het kistje aan de buitenkant met pek besmeerd was en aan de binnenkant met leem. Zo werd het kistje waterdicht en toch had het kind geen last van de pekgeur waardoor het zou kunnen gaan huilen. Maar dat klopt niet, want de moeder gebruikte echt pek en teer. Mijn verklaring is dat de moeder juist wilde dat het kind zou huilen. Daardoor zou het sneller gevonden kunnen worden.

Leggen, zetten. Twee keer wordt hetzelfde werkwoord gebruikt. Volgens Cassuto geeft de schrijver daarmee aan met hoeveel zorg de moeder het kistje met haar zoon erin behandelt.

Het kind, en niet ‘haar kind’. Mogelijk geeft dit al aan dat de moeder een bepaalde afstand creëert tussen haar en het kind.

De mand zetten. Het woord ‘mand’ ontbreekt! De moeder heeft het kistje met het kind wel in het riet gelegd, maar door dit lijdend voorwerp weg te laten wordt mogelijk aangegeven dat de moeder dit tegen haar zin deed.

Riet. Het kistje wordt dus niet zomaar in de rivier gelegd, waar het door de stroom meegesleurd zou worden. Wie op de oever liep kon door het hoge riet het kistje niet zien.

Nijl. De eigennaam ‘Nijl’ wordt nergens gebruikt in Tenach. De aanduiding van de Nijl is altijd met het algemene woord ‘stroom’. Mogelijk dat de schrijver de Nijl, die door de Egyptenaren als godheid vereerd werd, geen eigennaam gunt.

4-De zuster van het kind ging een eind verderop staan, om te zien wat er met hem zou gebeuren.

Zuster. Net als bij de ouders ontbreekt hier ook heel bewust de naam van het meisje.

Zien. Er staat eigenlijk ‘weten’. Als er ‘zien’ had gestaan zou dit eerder wijzen op nieuwsgierigheid. Doordat er staat ‘weten’, ‘te weten komen’ wordt aangegeven dat dit zusje erg betrokken is bij wat met haar broertje gaat gebeuren.

Het lijkt er hier op dat Mozes’ moeder een slim plan bedacht heeft, en dat Mirjam ook een functie hierin toebedeeld heeft gekregen.

Volgens Cole had Mozes’ moeder deze plaats uitgekozen omdat Egyptische vrouwen hier de was deden.

De rabbijnse uitleg is dat Mirjam al profetes was, en zij had geprofeteerd dat haar moeder de redder van Israël zou voortbrengen. Nu wilde ze te weten komen wat hiervan uitkwam. Volgens anderen zou Mirjam hier gestaan hebben om bij gevaar te kunnen ingrijpen. (Volgens Abarbanel was Mirjam hier vijftien jaar oud).

Mijn verklaring is dat Mozes’ moeder te weten gekomen was dat de dochter van Farao elke maand op een bepaalde dag naar de Nijl ging om er te baden.

5-Even later kwam de dochter van de farao naar de Nijl om te baden, terwijl haar dienaressen langs de rivier heen en weer liepen. Zij ontdekte de mand tussen het riet en liet die door een van haar slavinnen halen.

Baden, zich wassen. In het boek Exodus komt dit woord alleen voor in verband met de reiniging voor de tent der samenkomst, als de priester zich reinigt. In het boek Leviticus komt het 26 keer voor, ook altijd in verband met rituele reiniging. Hier is dus ook een ritueel bad bedoeld, een bad dat men neemt voordat men voor de godheid verschijnt.

Nijl: nee, er staat ‘stroom’.

Dienaressen: Er staat alleen ‘haar meisjes’. Deze meisjes zouden meegekomen zijn om ervoor te zorgen dat de prinses ongezien kon baden.

Mand: ook weer ‘kist’. Volgens prof. de Boer werden zulke kistjes ook als doodskist gebruikt.

Slavin, dienstmeisje. Met dit woord wordt een meisje aangeduid dat werk verricht voor een meesteres.

En ze nam die in ontvangst: In de NBV ontbreekt dit.

Philo, de Joodse schrijver, schrijft dat Farao slechts één dochter had en dat deze kinderloos was. Ook Josephus schrijft: de dochter van Farao was getrouwd, maar kinderloos. Omdat ze graag een kind wilde adopteerde zij Mozes, en terwijl Mozes bij zijn moeder gezoogd heeft zij voorgewend zwanger te zijn.

Over de aanleiding dat de dochter van Farao in de Nijl ging baden, zijn verschillende opvattingen:

-Targum Pseudo-Jonathan zegt dat de Eeuwige de Egyptenaren met besmettelijke ziekten had geslagen. Zodra zij het kistje aanraakten waren ze genezen. Toen ook de prinses op zo’n manier genezen werd, kreeg zij Mozes lief.

-Josephus verklaart: Farao’s dochter speelde aan de oever van de rivier toen ze zag dat het kistje door de stroom werd meegenomen. Zwemmers haalden het en brachten het tot haar.

-Benno Jacob schrijft: Zonder twijfel was de bedoeling van de moeder om het kind juist de dochter van Farao in handen te spelen. Die zal zeker niet voor de eerste keer naar de Nijl gegaan zijn om te baden, nee, ze zal het herhaaldelijk op deze zelfde plaats gedaan hebben. Zij zal bij de Hebreeën bekend geweest zijn om haar bewogenheid.

-Tegenwoordig is een opvatting dat voor de Egyptenaren het nijlwater heilig was en levenbrengend.

Toch is het heel opmerkelijk dat een dochter van Farao in een modderige rivier als de Nijl ging baden. Naast het feit dat het water bepaald niet schoon was, was baden in de rivier ook gevaarlijk vanwege krokodillen. Vooraanstaande Egyptenaren hadden in die tijd zeker badgelegenheid in huis. Er moet zeker een belangrijke reden zijn geweest voor dit rituele bad. Zie het verhaal aan het slot van deze pericoop.

6-Ze maakte de mand open en zag daarin het kind. Het jongetje huilde, en vol medelijden zei ze: ‘Dat moet een Hebreeuws kind zijn.’

De mand open maken. Er staat alleen maar ‘zij maakte open’. Wat ze open maakte ontbreekt. Een rabbijnse verklaring voor dit ontbreken van het lijdend voorwerp is dat zij niet alleen het kistje opende (zoals de Samaritaanse Pentateuch weergeeft), maar tegelijk ook haar hart opende.

Zij zag daarin het kind. De Hebreeuwse tekst is op twee manieren te lezen, namelijk: ‘Zij zag hem met het kind’, of ‘ze zag hem, het kind (een dubbel lijdend voorwerp).

Volgens een rabbijns commentaar zou met ‘hem’ God bedoeld zijn. Opmerkelijk is nog dat in Genesis 21:14, waar Abraham zijn zoon Ismaël wegstuurt, ook de woorden ‘het kind’/ ‘met het kind’ staat. De overeenkomst is dat ook daar een ouder een kind moet loslaten.

Huilen. Hier is het de enige keer in Tenach dat van een kind gezegd wordt dat het huilt. Een verklaring voor dit huilen zou kunnen zijn dat zolang het kistje in het water lag, die heen en weer wiegde. Zodra het opgepakt wordt gaat het kind huilen. Maar ook kan de peklucht het kind aan het huilen gemaakt hebben.

Hoe wist de dochter van Farao dat het een Hebreeuws kind was? De rabbijnse uitleg hiervoor is dat ze kon zien dat hij besneden was. Maar Nachmanides vindt dit onlogisch. Het kind werd daar toch niet uitgekleed? Anderen menen dat het feit dat dit kind te vondeling gelegd was al voldoende reden was om aan te nemen dat het een Hebreeuws kind was.

(Het is trouwens de vraag of Mozes hier besneden was; mogelijk dat de ouders dit hadden nagelaten om te voorkomen dat hij daarbij zou huilen).

7-Toen kwam de zuster van het kind haar vragen: ‘Zal ik bij de Hebreeuwse vrouwen een voedster gaan zoeken om het kind voor u te voeden?’’

Voor u. Dit komt tweemaal voor in dit vers (‘voor u roepen’ en ‘voor u zogen’). Cassuto verklaart dit door te zeggen dat Mirjam de indruk wilde wekken dat zij dit voorstel alleen maar doet ten bate van de prinses.

Volgens Josephus weigerde Mozes de borst van een Egyptische min.

Volgens Philo kon de prinses het kind niet mee naar huis nemen vanwege het bevel van de farao.

Schrijnend was dat er volop Hebreeuwse zogende vrouwen waren waarvan het kind vermoord was.

8-‘Ja, doe dat maar,’ antwoordde de dochter van de Farao, waarop het meisje de moeder van het kind ging halen.

Ja, doe dat maar. Dit klinkt niet erg vorstelijk, en het Hebreeuws heeft dan ook alleen: ga’.

9-De dochter van de farao zei tegen de vrouw: ‘Neem dit kind mee en voed het voor me. Ik zal u ervoor betalen.’ De vrouw nam het kind mee en voedde het.

Meenemen: Maar dit staat er niet. Er staat ‘laat dit kind gaan’. De rabbijnen en Rashi verklaren dit door te zeggen dat de dochter van de farao onbedoeld profeteert

Betalen: Het is ironisch dat een moeder betaald krijgt voor het zogen van haar eigen kind.

Het persoonlijk voornaamwoord ‘ ik’ staat hier extra. Men zou kunnen vertalen: hoogstpersoonlijk zal ik betalen. Mogelijk dat de schrijver hiermee te kennen geeft dat de dochter van de farao regelmatig bij haar adoptiezoon ging kijken.

10-Toen het groot genoeg was, bracht ze het naar de dochter van de farao. Deze nam het kind aan als haar eigen zoon. Ze noemde hem Mozes, ‘want’, zei ze, ‘ik heb hem uit het water gehaald.

Ze bracht het: net als in 1 Samuel 1:24, waar Hanna ook afstand doet van haar zoontje Samuël als hij van de borst afgewend is. Deze beide keren ontbreekt in dit woord de letter ‘jod’. De gewone vorm mét de ‘jod’ erin komt voor in Richteren 19:3. Mogelijk dat de schrijver hier en in 1 Samuel 1:24 te kennen geeft dat deze moeders het kind tegen hun zin uit handen geven.

Mozes: letterlijk is de betekenis ‘hij die uittrekt’. Het Egyptische woord ‘Mozes’ is de algemene aanduiding voor ‘mens’, en betekent letterlijk ‘afstammend van’ Het komt vaak in eigennamen voor zoals Tutmozes, Ra-mses.

Benno Jacob pleit er sterk voor om de naam Mozes als Hebreeuwse naam te beschouwen. De dochter van Farao wist direct toen ze hem zag dat het een Hebreeuws kind was, en in haar uitspraak profeteert ze als het ware dat Mozes zijn volk uit het water zal trekken.

In dit hele gedeelte spelen alleen vrouwen een rol van betekenis. 

voorheen Hervormde Gemeente Heerewaarden