Hervormde Gemeente Heerewaarden

 Achtergrondinformatie bij Lutherliederen t.b.v. Amuse. De lichte Luther: zing, kijk, eet praat en reis 

Door Teun Verduijn. www.500jaarprotestant.nl/amuse 

In de komende reeks wil ik u - in verband met 500 jaar reformatie - meenemen langs een aantal liederen van Luther. Luther zag in dat zang een belangrijk hulpmiddel was om mensen te helpen hun geloof te verstaan. In zang kunnen mensen uiting geven aan wat ze geloven. Gelovig zingen draagt ook altijd een karakter van gelovig belijden. En daar past zang bij voor de mooie en moeilijke momenten. Als het gaat om geloof belijden zien we bij Luther bijvoorbeeld vaak de drie goddelijke personen terug komen: Vader, Zoon en Geest. Vaak sluit hij zijn liederen ook met wat we met een duur woord ‘trinitarische slotformule’ noemen. Dan gaat het om een laatste regel, of een laatste strofe, waarin God de Drie-Ene de lof toegezongen wordt. Ook een reden om aan te nemen dat Luther misschien brak met bepaalde praktijken in de kerk van zijn tijd, maar tegelijk ook voluit kind is van de lange katholieke traditie. Natuurlijk is zang meer dan een hulpmiddel om het geloof te verstaan. Want naast het geloof verstaanbaar maken, geeft het vooral ook uiting aan ons gevoelens voor God onze Heer.  

Ik hoop dat we in de komende reeks aan de hand van enkele liederen van Luther samen een klein beetje kunnen ontdekken wat Luther ons met zijn liederen wil meedelen – meegeven. Dat het een vruchtbare exercitie mag zijn voor allen die dit lezen! De teksten uit deze reeks zijn een selectie uit een nieuw boekje van mijn hand: ‘Laat ons de lofzang zingen. Gedachten naar aanleiding van enkele Lutherliederen.’  

Oktober

  Ein feste Burg ist unser Gott” (Lied 898) 

1 Ein feste Burg ist unser Gott,                                                                  Een vaste burcht is onze God, 
 
ein gute Wehr und Waffen.                                                                        een wal die 't kwaad zal keren 
 
Er hilft uns frei aus aller Not,                                                                      zijn sterke arm houdt buiten schot 
 
die uns jetzt hat betroffen.                                                                          wie zich niet kan verweren. 
 
Der alt böse Feind mit Ernst                                                                       De vorst van het kwaad, 
 
ers jetzt meint;                                                                                            de aartsvijand staat 
 
groß Macht und viel List                                                                             geharnast in ‘t veld; 
 
sein grausam Rüstung ist,                                                                          in list en in geweld 
 
auf Erd ist nicht seinsgleichen.                                                                    kan geen hem evenaren. 
 
 
2 Mit unsrer Macht ist nichts getan,                                                              Al onze macht is ijdelheid: 
 
wir sind gar bald verloren;                                                                            wij gaan terstond verloren, 
 
es streit' für uns der rechte Mann,                                                                wanneer de held niet voor ons strijdt, 
 
den Gott hat selbst erkoren.                                                                         die God heeft uitverkoren. 
 
Fragst du, wer der ist?                                                                                  Zo gij 't nog niet wist; 
 
Er heißt Jesus Christ,                                                                                   Jezus Christus is 't, 
 
der Herr Zebaoth,                                                                                          de Heer van 't heelal, 
 
und ist kein andrer Gott,                                                                                die overwinnen zal, 
 
das Feld muß er behalten.                                                                             God zelf staat ons terzijde. 
 
 
 
3 Und wenn die Welt voll Teufel wär,                                                             Al wordt de wereld ook een hel 
 
 und wollt uns gar verschlingen,                                                                    en 't leven niets dan lijden, 
 
so fürchten wir und nicht so sehr,                                                                  Wij vrezen niet, Immanuël 
 
es soll uns doch gelingen.                                                                              zal stellig ons bevrijden. 
 
Der Fürst dieser Welt,                                                                                     Hoe satan ook woedt 
 
wie saur er sich stellt,                                                                                      en wat hij ook doet, 
 
tut er uns doch nicht;                                                                                       't is macht'loos geweld, 
 
das macht, er ist gericht':                                                                                 zijn vonnis is geveld. 
 
Ein Wörtlein kann ihn fällen.                                                                            Eén woord, en hij moet vallen. 
 
 
 
4 Das Wort sie sollen lassen stahn                                                              Gods heilig woord alleen houdt stand, 
 
und kein' Dank dazu haben;                                                                         Gods waarheid zal ons staven. 
 
er ist bei uns wohl auf dem Plan                                                                   Hij leidt ons en met milde hand 
 
mit seinem Geist und Gaben.                                                                        schenkt Hij zijn geestesgaven. 
 
Nehmen sie den Leib,                                                                                    Al rooft de tiran 
 
Gut, Ehr, Kind und Weib:                                                                                ons wat hij maar kan, 
 
Laß fahren dahin,                                                                                            ons goed en ons bloed, 
 
sie habens kein' Gewinn,                                                                                 laat hem zijn overmoed! 
 
das Reich muß uns doch bleiben.                                                                    Gods rijk blijft ons behouden. 
 
 
 
                                                                                                 Vertaling: A. den Besten 
 
 
 
Dit is met stip het bekendste lied dat Luther geschreven heeft. Het wordt vooral gezongen op de
 
hervormingsdag: 31 oktober. Het lied is in de geschiedenis wel gezongen als een soort protestants 
 
strijdlied dat gepaard ging met anti-rooms sentiment. Het is echter zeer de vraag of het zo bedoeld is. 
 
Een andere uitleg kan zijn dat dit lied zingt over de dreiging van de pest. De zwarte dood die in 
 
Luthers dagen om zich heen greep en vele levens de dood in trok. De pest als de ‘vorst van het 
 
 
kwaad’. Een derde uitleg kan zijn de dreiging van de Turken die voor de poort van Wenen stonden. 
 
Gek genoeg kon de reformatie misschien wel dankzij de Turken doorzetten. Want Keizer Karel V 
 
moest zijn aandacht volledig bij deze dreiging voor zijn Keizerrijk houden. Had hij meer tijd gehad,
 
dan was het hele protestantisme wellicht met de wortel en tak uitgerukt. Dat is gelukkig niet zo geweest. 
 
 
 
Hoewel er voor bovenstaande verklaringen vast goede papieren zijn te vinden wil ik het lied maar los
 
zien van bovenstaande suggesties. Zoals professor Bakker eens tegen mij zei: “Je kunt je niet achter
 
deze verklaringen verschuilen. Misschien moet je de betekenis wel veel meer bij jezelf zoeken. Het is 
 
er voor jou, voor ons.” Het antikatholieke is absoluut niet meer van deze tijd. Die sentimenten zouden 
 
wat mij betreft tot het verleden moeten behoren. Wij zijn allen in Christus én Christus in allen. Dit lied 
 
is niet zelden misbruikt voor allerlei binnenkerkelijke twisten. Daarmee doen we in eerste instantie het 
 
lied zelf geen recht, en ten tweede is het wat mij betreft simpelweg oneerbiedig tegenover God. 
 
 
 
Het lied zingt misschien wel veel meer van God als onze veilige schuilplaats. Luther schreef zelf 
 
boven dit lied: Der 46. Psalm. ‘Der 46. Psalm – Deus noster refugium et virtus’. Dat betekent: God 
 
onze toevlucht en sterkte.We belijden God juist in de strijd van ons geloof en in de aanvechting van de 
 
boze machten. ‘Der alte feind’, zoals Luther hem noemt. Laten we de angst los, de woede en de 
 
jaloezie, dan heeft geen enkel kwaad nog grip. Sub contrario is het kruis en de opstanding van onze 
 
Heer, vooral een manier van leven. Eén om na te volgen. Ontvankelijk voor ieder schepsel van de 
 
Heer. In die zin gaat het dus nooit om mijzelf, zoals het Jezus ook nooit om Hemzelf begonnen was,  
 
maar om ons allemaal en Gods koninkrijk. Jezelf loslaten, jezelf in handen van God leggen, dat is 
 
verdraaid lastig, maar meer dan de moeite waard. Zo kun je echt openstaan voor alles en iedereen om
 
je heen. Opdat we uit volle borst zingen: ‘Al wordt de wereld ook een hel en ‘t leven niets dan lijden, 
 
wij vrezen niet, Immanuël.’ 
 
 
 
Zo merken we dat dit lied, net als Psalm 46 een bepaalde eschatologie in zich draagt. Het gaat over 
 
wat is, en wat komen gaat. Wat is: God is onze vaste burcht! Wat komen gaat: Gods koninkrijk. In de
 
melodie en de ritme van dit lied zien we als het ware een opmars naar dit koninkrijk. In alle  
 
moeilijkheden, ook in alle zorgen over de toekomst is een ding zeker: God zal komen! God is 
 
gekomen. Bij Luther moet je dat nooit lineair verstaan, heden en toekomst verstrengelen zich. In deze 
 
zin is het lied zeer zeker een lied dat voortzingt, uitzingt op Zijn overwinning. Een lied dat ons bij 
 
wijze van spreke moed in blaast. We belijden God juist het hardst in de strijd van ons geloof en in de 
 
aanvechting van de boze machten.